Let Them Know She Is Here: Searching for the Queen of Mleiha
Автор: Бодур Ал Касими
(Калимат Груп, 2025)
„Let Them Know She Is Here: Searching for the Queen of Mleihа“ е амбициозно, сугестивно и жанровски неконвенционално дело што одолева на лесна категоризација. Ниту е конвенционални мемоари, ниту стандарден археолошки наратив, ниту пак чисто книжевна медитација. Книгата се развива како митопоетско патување низ предачкото сеќавање, преплетувајќи лично искуство, света географија, археологија, суфиска метафизика и феминистичко обновување на меморијата. Таа стои на пресекот меѓу историјата и визијата, земјата и потеклото, сонот и документацијата, нудејќи им на читателите текст кој во иста мера претставува повик и наратив.
Во својата суштина, книгата изнесува смело епистемолошко тврдење: дека сеќавањето не е ограничено само на архивите или текстовите, туку е втиснато во земјата, телото, сонот и присуството на предците. Авторката не се поставува едноставно како раскажувач, туку како слушател – на планините, гробниците, дрвјата, ветровите и гласовите што зборуваат низ времето. Притоа, делото ги доведува во прашање доминантните позитивистички рамки на историјата и културното наследство, повикувајќи го читателот кон поширок начин на спознавање што одекнува со предмодерната исламска мисла, домородните епистемологии и современите преиспитувања на меморијата и просторот.
Структура, глас и жанр
Во структурна смисла, книгата се движи спирално, а не линеарно. Поглавјата се развиваат низ патувања – физички искачувања на планини, средби со археолошки локалитети, мигови на ритуална тишина, соништа и ненадејни откровенија. Оваа спирална форма ја одразува централната тема на книгата: сеќавањето како враќање, а не како повторување. Прозата е лирска, речиси инкантаторна, и често намерно бавна, дозволувајќи атмосферата, симболиката и размислувањето да добијат предност пред динамиката на дејството.
Гласот е недвосмислено личен, но постојано ја надминува автобиографската рамка. Иако животните искуства на авторката – искачувањето на планината Килиманџаро, пешачењето низ планините на Калба, откривањето недокументирана гробница и соработката со археолози и природонаучници – ја сочинуваат наративната основа, овие моменти се претставени како прагови, како премини преку кои се пристапува до подлабоките слоеви на историјата, митот и присуството на предците. Овде „јасот“ не е крајната дестинација, туку бродот што ги носи тие искуства.
Ваквата поставеност го сместува делото во традицијата на светото автобиографско пишување, каде што индивидуалното патување станува призма низ која се прекршува колективната меморија. На различни начини, текстот потсетува на традиции што се движат од суфиските патописни наративи и визионерската литература до современите дела на митска документаристика и феминистичка духовна историографија.
Меморијата, сонот и имагиналниот свет
Една од интелектуално највпечатливите димензии на книгата е нејзиното експлицитно третирање на соништата и визиите како легитимни извори на знаење. Наместо да ги разгледува соништата како метафори или психолошки остатоци, авторката ги сместува во рамките на исламскиот концепт „ālam al-mithāl“ – имагиналниот свет, артикулиран од Ибн Араби и понатаму развиен од подоцнежните суфиски мислители. Во оваа рамка, соништата не се илузии, туку онтолошки реални откровенија што дејствуваат во „barzakh“ – меѓупросторот помеѓу материјата и духот.
Темелејќи ги своите визионерски искуства врз оваа традиција – заедно со повикувањето на разбирањето на ал-Газали за духовното откровение (kashf) – авторката избегнува романтичен мистицизам и наместо тоа својот пристап го сместува во рамките на сериозна метафизичка традиција. Овој потег е од особено значење. Тој ги преобликува визионерските моменти во книгата, претставувајќи ги не како приватна фантазија, туку како епистемички настани, управувани од дисциплина, „adab“ (света учтивост/духовна пристојност) и чувство на одговорност.
За истражувачите на исламската интелектуална историја, овој аспект од делото е особено значаен. Тој имплицитно ја доведува во прашање современата маргинализација на нерационалните облици на знаење, потсетувајќи ги читателите дека предмодерната исламска цивилизација никогаш не ги разделувала разумот, имагинацијата и откровението во строго затворени категории. Така, книгата учествува во поширокиот современ напор за повторно воспоставување интегрирани епистемологии, без притоа да западне во релативизам.
Археологијата, земјата и етичкото присуство
Подеднакво впечатлив е и начинот на кој книгата ги обработува археологијата и наследството. Откривањето на претходно недокументирана гробница во планините на Калба станува пресвртен момент – не само како археолошки настан, туку и како етичка средба. Инсистирањето на авторката најнапред да побара дозвола пред започнувањето на ископувањата, нејзините моменти на тишина и вниманието што им го посветува на знаците, соништата и реакциите на природната средина, обликуваат начин на пристап што остро се разликува од екстрактивните или исклучиво техничките пристапи кон минатото.
Оваа етика на присуството силно одекнува и со суфискиот „adab“ и со домородните практики на зачувување на наследството, каде што земјата се сфаќа како жив учесник, а не како пасивен предмет. Наративот за Маган, древните трговски патишта и можноста за постоење на заборавени кралици на Арабија е обработен со воздржаност; претпоставките јасно се означени како претпоставки, а сигурност никогаш не се наметнува таму каде што доказите остануваат нецелосни. Токму оваа воздржаност, наместо да ја ослаби, дополнително ја зацврстува веродостојноста на делото.
Ангажманот на авторката со еколошкото знаење – особено преку личности како природонаучниот водич Аџмал – дополнително ја нагласува посветеноста на книгата кон отелотворено знаење, неразделно поврзано со конкретното место. Растенијата, дрвјата (особено дрвото самар), животните, па дури и змиите, не се појавуваат само како симболи, туку како активни чинители во рамките на една света екологија. Разгледувањето на древниот култ кон змијата во Битна, поткрепено со археолошки истражувања, успешно воспоставува мост меѓу митската интерпретација и материјалните докази, покажувајќи како симболот и структурата коегзистирале во раните религиски култури на Арабија.
Женскиот суверенитет и обновувањето на предачкото наследство
Една од централните тематски нишки што се провлекуваат низ целата книга е обновувањето на женското присуство и суверенитет, особено во рамките на арапската историја. Ова не е претставено како современо идеолошко наметнување, туку како чин на сеќавање – на кралици, свештенички, ткајачки и чуварки, чии траги опстојуваат во гробници, митови, пејзажи и усното предание.
Метафората на ткаењето, која постојано се повторува низ текстот, е особено впечатлива. Потпирајќи се на меѓукултурните митови за разбојот – Мојрите, Норните и бедуинската традиција Саду – авторката ги претставува жените како историски и космолошки дејствители што „ткаат светови“. Оваа метафора функционира истовремено на симболично, општествено и метафизичко рамниште, зацврстувајќи ја основната теза на книгата дека создавањето, сеќавањето и авторитетот долго време биле посредувани преку женските системи на знаење.
Особено е значајно што книгата не го поставува обновувањето на женското наследство во спротивност со исламската традиција. Напротив, таа го сместува женското присуство во рамките на исламската космологија, генеалогија и духовна етика, нагласувајќи ги потеклото, старателството и одговорноста, наместо доминацијата. Оваа нијансирана поставеност ѝ дава особена вредност на книгата во современите дебати, каде што прашањата за родот, традицијата и духовноста премногу често се претставуваат како бинарни или меѓусебно спротивставени.
Критички осврти
Од академска перспектива, најголемиот предизвик на книгата е истовремено и нејзината најголема сила: нејзиното одбивање да се вклопи во дисциплинарните граници. Читателите кои се образувани исклучиво во рамките на позитивистичката историографија можеби ќе ја доживеат нејзината интеграција на соништата, интуицијата и духовното толкување како вознемирувачка. Но токму тоа чувство на неудобност претставува суштинската интервенција што книгата настојува да ја направи. Таа не бара напуштање на научната строгост, туку проширување на она што научната строгост може да го опфати.
Сепак, во идни изданија книгата би добила дополнителна вредност доколку содржи кратка методолошка рефлексија што експлицитно ќе се осврне на нејзината хибридна природа, појаснувајќи како читателите се повикани да пристапуваат кон различните слоеви на текстот – историскиот, симболичкиот и визионерскиот – без тие да се редуцираат во една целина. Таквата рефлексија не би ја намалила поетската сила на делото; напротив, уште повеќе би го зацврстила неговиот прием во академските и институционалните кругови.
Заклучок
„Let Them Know She Is Here“ е храбро и длабоко одекнувачко дело што им се обраќа на различни читателски публики без да го разводни сопствениот глас. Книгата дава значаен придонес во дебатите за студиите на културното наследство, исламската мисла, феминистичката историографија и светата географија, а истовремено претставува и моќно книжевно и духовно остварување.
Во време кога културното наследство сѐ почесто се сведува на изложбени експонати, податоци или национални наративи, оваа книга инсистира на слушање – на земјата, на предците и на невидливите димензии што отсекогаш ја обликувале човечката историја. Таа ги потсетува читателите дека сеќавањето не е пасивно присетување, туку активен, етички и преобразувачки чин.
На крајот, „Let Them Know She Is Here“ е помалку книга за докажување на минатото, а многу повеќе за обновување на односот – помеѓу човекот и земјата, историјата и духот, сеќавањето и одговорноста. Притоа, таа отвора простор за поинтегриран, похуман и подлабоко почитувачки однос кон самата историја.
Рецензија на:
проф. д-р Месут Идриз
Универзитет во Шарџа
