Европскиот парламент денеска на пленарната седница во Стразбур расправаше за извештајот за напредокот на Северна Македонија на патот кон Европската Унија. Конечното гласање за документот е закажано за утре, 17 јуни, пренесе БГНЕС.
Извештајот беше усвоен во Комисијата за надворешни работи на Европскиот парламент (AFET) на 3 јуни со 43 гласа „за“ и 17 „против“.
Неколку дена по усвојувањето на текстовите во комисијата, известувачот Томас Вајц официјално поднесе предлог за нова измена. Со амандманот 3 тој бара целосно бришење на Параграф 73 од текстот на идната резолуција. Зад оваа навидум строго техничка процедура се гледа политички маневар: доколку амандманот биде усвоен, во текстот нема конкретно да биде споменат Вториот протокол од Договорот за добрососедство меѓу Северна Македонија и Бугарија.
Овој параграф е едно од најострите места во извештајот. Со него се бара Заедничката историска комисија да постигне „јасни и опипливи резултати“, потпирајќи се единствено на „објективни, автентични и докажани историски извори и документи“, „согласно утврденото во Вториот протокол“. Во него е присутен и терминот „заедничка историја“.
За време на дебатата во Стразбур, бугарски европратеници ги коментираа текстовите во извештајот и исполнувањето на обврските предвидени во преговарачката рамка на Северна Македонија со ЕУ.
Андреј Ковачев од ГЕРБ/ЕНП му се обрати на Томас Вајц со зборовите: „И двајцата ја поддржуваме Северна Македонија, но да ги мотивирате да не ги исполнуваат своите обврски не е корисно“.
„Изненадан сум од обидот за отстранување на дел од текстот“, рече тој, алудирајќи на Параграф 73.
Ковачев нагласи дека Договорот со Бугарија, заедно со протоколите кон него, е дел од преговарачката рамка. Тој посочи дека затоа во нацрт-извештајот има текст според кој комисијата за историски и образовни прашања треба да работи врз основа на академски и научни методи, како и на автентични и објективни докази.
Ивајло Валчев од ИТН/Европски конзервативци и реформисти потсети на палењето среде бел ден на два автомобила на бугарската амбасада во Скопје, извршено на 15 јуни. „Таква Северна Македонија нема место во Европската Унија додека не ги спроведе потребните реформи“, рече тој.
Станислав Стојанов од „Вазраждане“/Европа на суверените нации додаде дека е очигледно оти Северна Македонија не може да ја гарантира безбедноста на државите членки на Унијата. „Нејзините граѓани заслужуваат подобра иднина, но таа минува преку реформи, владеење на правото и почитување на правата на сите заедници“, нагласи тој.
На 3 јуни од текстот отпадна предлог на известувачот Томас Вајц со кој се доведуваше во прашање правниот статус на Вториот протокол кон Договорот за пријателство, добрососедство и соработка меѓу Бугарија и Северна Македонија. Наместо тоа, во усвоената верзија експлицитно е потврдено дека Скопје треба да ја исполни преземената обврска за уставни измени.
Во текстот е нагласена позицијата на Советот дека е подготвен да одржи меѓувладина конференција без дополнително одложување или дополнителни политички одлуки, веднаш штом Северна Македонија ја исполни својата обврска да ги заврши неопходните уставни измени во согласност со своите внатрешни процедури.
Во текстот се упатуваат предупредувања за засиленото странско влијание во земјата. Изразена е загриженост поради сè потесните односи меѓу Северна Македонија и Владата на Србија, како и поради зголеменото кинеско економско и политичко влијание преку инфраструктурни проекти и кредитирање. Посочени се и руските обиди за влијание во земјата.
Посебно внимание е посветено на концептот на т.н. „Српски свет“. Во нацрт-резолуцијата Европскиот парламент ја повикува ЕУ да ја поддржи Северна Македонија во зајакнувањето на нејзината отпорност кон надворешно влијание што се остварува преку религиозни мрежи. Во текстот е изразена загриженост поради наративите што се поттикнуваат во регионот и кои ги доведуваат во прашање суверенитетот и територијалниот интегритет на државите, вклучително и т.н. „Српски свет“.
Извештајот содржи и критики за недостигот на напредок по повеќе прашања. Изразена е сериозна загриженост дека последната седница на Заедничката меѓувладина комисија, формирана согласно член 12 од Договорот за пријателство, добрососедство и соработка, се одржала на 17 јули 2022 година и оттогаш не е одржана нова средба. Владите на Бугарија и Северна Македонија се повикани брзо да ја организираат третата седница на комисијата, за да продолжи спроведувањето на Договорот и протоколите кон него.
Во точка 71 од документот се осудуваат сите обиди за замена на историски споменици и/или артефакти, вклучително и уништувањето на автентично културно наследство. Изразено е жалење за уништувањето и фалсификувањето на бугарски натписи. Нагласена е и потребата од отворање на архивите на југословенските тајни служби УДБА и КОС, кои се чуваат во Северна Македонија и во Србија.
Меѓу акцентите во актуелната верзија на текстот е и значењето на прекуграничните врски, вклучително и коридорите VIII и X, кои се определени како од витално значење за зајакнување на економската соработка со соседните држави и за зголемување на контактите меѓу луѓето.
Европскиот парламент смета на ефикасно исполнување на преземените обврски и го поздравува договорот меѓу Бугарија и Северна Македонија за изградба на прекуграничен железнички тунел. Тој е оценет како решителен чекор кон завршување на железничката врска по Коридорот VIII. Во текстот се забележува и стратешкото значење на Коридорот VIII за геостратешката автономија на ЕУ и НАТО, бидејќи служи како клучна логистичка рута по јужното крило на НАТО.
Во извештајот се нагласува и обврската на сите земји членки на Советот на Европа навремено да ги исполнуваат неизвршените пресуди на Европскиот суд за човекови права. Забележано е дека сите законски измени треба да бидат во согласност со меѓународните стандарди и препораките на Венецијанската комисија, како и со препораката на Европската комисија против расизам и нетолеранција, вклучително и во однос на Законот за здруженија и фондации и спроведувањето на судските одлуки поврзани со регистрацијата на здруженија.
БГНЕС потсетува дека во јуни 2022 година Северна Македонија го прифати т.н. француски предлог, одобрен од сите земји членки на ЕУ. Согласно Преговарачката рамка, за да започнат преговорите меѓу Скопје и ЕУ, Бугарите треба да бидат вклучени во македонскиот Устав. Северна Македонија треба исто така да го почитува Договорот за пријателство, добрососедство и соработка со Бугарија од 2017 година, како и двата протокола кон него.
Протоколот од второто заседание на Заедничката меѓувладина конференција, потпишан од министрите Теодора Генчовска и Бујар Османи пред три години, предвидува дека Скопје се согласува следната меѓувладина конференција со ЕУ да се одржи откако ќе ги вклучи Бугарите меѓу државотворните народи во преамбулата и во два члена од својот Устав.
Во истиот протокол Владата на Република Северна Македонија ја потврдува својата обврска дека ништо во нејзиниот Устав не може и не треба да се толкува како основа за мешање во внатрешните работи на Бугарија со цел заштита на статусот и правата на лица кои не се државјани на Северна Македонија. Оваа клаузула де факто и де јуре значи дека Скопје нема да бара признавање на „македонско малцинство“ во Бугарија.
Протоколот предвидува и спротивставување на говорот на омраза против Бугарите и Бугарија, рехабилитација на жртвите на комунистичкиот режим во Македонија и отворање на архивите на југословенските служби.
