Автор: Али Маскан
Теоретска основа
Во нашиот претходен труд, конфликтот меѓу САД, Израел и Иран го анализиравме од перспективата на „крајот на светото време“. Продолжуваме од таа точка, интегрирајќи го и факторот Турција во овој аналитички модел.
Секоја религиозна традиција го третира процесот на божествено откровение како пресвртна точка во разбирањето на историјата. Во тој контекст, историјата може да се интерпретира на две нивоа на свесност: „пред откровението“ (pre-revelation) и „по откровението“ (post-revelation). Оваа дихотомија обезбедува поголема аналитичка јасност.
Секоја религија, по примањето на откровението, започнува сопствен историски циклус и, врз основа на уверувањето дека нема да се појави нешто суштински ново, започнува да го очекува крајот на историјата. Сепак, овој „крај“ може да претставува и нов почеток.
Кај Евреите, христијаните и муслиманите, овие циклуси започнуваат во различни временски периоди, бидејќи секое откровение носи континуитет кој се протега низ милениуми.
Оттука, оние заедници кои порано го завршиле циклусот на откровение имаат поголема тенденција да ја забрзаат очекуваната есхатолошка завршница. Во муслиманските општества постојат претстави за Судниот ден, но државите ретко ги темелат своите политики врз тие сценарија. Исклучок се одредени шиитски струи, како што беше претходно посочено.
Ова резултира со различни стратешки пристапи кај актерите: некои настојуваат да го забрзаат крајот, други да се подготват за него, а трети да го одложат. Затоа, меѓународните односи треба да се анализираат во рамките на „Теоријата на повеќевременскиот меѓународен систем“.
Рефлексија на „светото време“
Пристапот на „стратегија на светото време“ го интерпретира конфликтот меѓу САД, Израел и Иран не само како воен судир, туку како судир на теолошки перцепции за времето и месијанските цели.
Оваа перспектива укажува дека станува збор за триаголник на актери кои не дејствуваат исклучиво според рационалната политичка логика, туку и според „свет календар“. Нивните стратегии се судираат во согласност со есхатолошките очекувања на нивните религиозни системи, додека Турција се позиционира како фактор што настојува да одржи рационален баланс во оваа „теолошка шаховска игра“.
Перцепцијата за крајот на времето ги поттикнува Израел и одредени евангелистички кругови во САД кон создавање услови за доаѓањето на Месијата и изградбата на Третиот храм. Истовремено, Иран се ориентира кон управување со хаосот и отпор, со цел да го забрза доаѓањето на Дванаесеттиот имам (Мехди), преку концептот „Велајет ел-Факих“.
САД го поддржуваат Израел не само како стратешки сојузник, туку и затоа што значаен дел од евангелистичката популација го гледа постоењето на Израел како предуслов за сопственото религиозно спасение. Во овој контекст, „времето“ се мери преку исполнувањето на библиските пророштва.
Од друга страна, Иран го поставува сопствениот концепт на „свето време“ спроти западниот месијански календар. Неговото присуство во Либан, Сирија и Јемен не е само геополитичко, туку дел од „свет марш“. Израел се перципира како „антихрист“ (деџал), а конфликтот како тест на верата, а не само воена конфронтација.
Во случај на ескалација на конфликтот во општа војна, може да се активираат апокалиптични сценарија како Армагедон. Во таков контекст, безбедноста, енергетската контрола и економската стабилност стануваат секундарни, додека „воспоставувањето на вистината“ станува примарна цел.
Сепак, однесувањето на овие актери не може целосно да се објасни само со теолошки мотиви, иако есхатолошкитенаративи играат значајна улога во легитимирањето на стратегиските одлуки.
Отсуството на есхатолошка агенда кај Турција: предност или ризик?
Турција не учествува ниту во апокалиптичката динамика на САД–Израел, ниту во шиитскиот есхатолошки модел на Иран. Овој секуларен пристап ја прави Турција еден од најрационалните и најпредвидливи актери во регионот.
Но, истовремено, во рамките на „светата хронологија“ на нејзините ривали, ова може да се перципира како стратешко отстапување или пречка.
Турција, како „бариера на ветената земја“, се наоѓа во директен контакт со теолошките аспирации на Израел, што ја трансформира од рационален актер во директна цел на „светите стратегии“.
Надворешната политика на Турција: „рационална кочница“
Турција не дејствува според „свет календар“, туку врз основа на националните интереси и регионалната стабилност. Нејзината политика се фокусира на енергетски коридори, гранична безбедност и миграциони текови.
Наместо класична медијаторска улога, Турција применува стратегија на „ограничување на просторот“ (area denial), настојувајќи да го спречи ширењето на конфликти со месијански карактер.
Во овој контекст, Турција функционира како „временски тампон-актор“, позициониран помеѓу теолошката и историската логика на времето.
Влијание врз другите актери
Можни сценарија на конфликт
Улогата на Турција
Отсуството на есхатолошка агенда ѝ овозможува на Турција:
Сепак, постојат ризици поврзани со безбедноста, економијата и миграцијата.
Заклучок
Оваа анализа настојува да ги интерпретира геополитичките тензии не само низ воена или економска призма, туку и преку различните перцепции за времето.
Турција се појавува како актер кој не го диктира времето, туку го балансира, одложувајќи ја дестабилизацијата на меѓународниот систем.
„Теоријата на повеќевременскиот меѓународен систем“ нуди оригинална рамка која ги интегрира верата, моќта и времето како аналитички категории, овозможувајќи нов пристап во проучувањето на современите и идните конфликти.
